Chin nomenclature & 1960s a Reunification movement – ချင်းအမည်စာရင်းနှင့် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များ ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေးလှုပ်ရှားမှု


Nam lianzawte’ vaihawmna nuai a i gam kisehkhen a om ahihlam i phawkkhiat ua kipan kigawmnawnna leh suahtakna ding a panlakna ana om toutou hi. Burma pansana kiphuan – Chin National Organization (CNO-1957), Chin National Liberation Front (CNLF-1964), Zomi National Front (ZNF-1966) leh a dangdang ana om ngeita hi. India a ana kipankhia Chin Reunification – Chin Liberation Army (CR-CLA) kichi ahi hi.
Nam sepaih ka va houlimpihte ‘Chin Reunification ai hi Chin Liberation Army or Chin Army’ ana kichite ahi uh hi. Captain R.B Pemberton in 1830 a aleh(translate) Pong Chronicle ah eite Zomi in hon chiamteh hi. Bang hang a kigawmnawnna (reunification) min ding a ‘CHIN’ min ana
teel uh hiam chih ka dong hi. Tua hun lai a simleivai huih nundan thei baan lou ka hihman in lung-aphuai ka sa hi. Pu Khen Pau Baite’ gendan in, “1955 vel a kipan India leh Burma ukna nuai a om Zo suante’ lak ah kigawmnawn ding lunggulhna; khanlawhna khat piang a mipi’n boulimna ah bang min in kigawm le’ng akua-akua a dia pomtheih (acceptable) ding hiam chih kigen kheukhou” chi hi. Tua hun lai a heutu leh makai khenkhat in kiim-le-kiang ana dapkual ua, ami kibang hile zong solkalte’n min tuamtuam neu nounou a honna chiamtehta(recognized) uh ahihman in kigawmnawnna ding leh za uap theipen ding chi’n ‘CHIN’ ana teel uh hi. Burma ah Zo suante ‘CHIN’ min in Burma kumpi in chiamteh (recognized) a Chin State nuai a tawndan leh hihna kepbitna ding phalsak hi. Gam leitang alianzaw, Zo suan tamzawtham Burma ukna nuai a om ahihman in khaap tamzaw lam zui in ‘CHIN’ paipih in State omsa keek (extend) a “Greater Chinland’ bawlkhiak ding ana chi uh hi.
Chin Nomenclature anamkip ma un kiim-le-kiang leh simleivai paidan leh khovel kipeikual in a sukkhak Zo suan nam neu nounou a kiloute ana sui masa uh hi. 1962 kum bul lam in Pu Tun Kho Pum Baite in bial vehna masa pan hi. Manipur a khua tuamtuam a phakkual ban ah Burma a Chin State dapkual ding in zin hi. Chin State ah Tedim, Sihzang, Hakha tanpha va pha a Zo suante’ dinmun leh simleivai paidan enchian hi. Chin State dung-le-vai tuankual a kha bangzahhiam a vaak nung in Lamka (India) ah chiahkik a a taktak in va (reunification) min pen ‘CHIN’ ding mah ahi chi hi.
Tua hun lai (1960s) mah in pawlpi ‘level’ ah Zo suante ‘scheduled tribe’ min tuamtuam a kiloute kigawm a gam khat; khovel theihphak dinmun (political status) ngah theihna ding a khodak pat tung uh ahi. Paite National Council (PNC) in zong khawmpi kum thum (1958-60) akizom ziahziah a kumsim a neihna uah (Hanship, Mualnuam, Tangnuam) kigawmna min ding leh Zo suante hon khaikhawmtu ding, akua-akua pom theih ding nomenclature tawh kisai ngaihdan lakkhawmna leh kikupna ana nei uh hi. A tawp in ‘CHIN’ min ah ana namkip uh hi. ‘CHIN’ min a anamkip khit un dolkhaat (memorandum) leng gelh ngal uh hi.
1960 May 30, in Paite National Council (PNC) in India Prime Minister (Late) Pandit Jawaharlal Nehru kiang ah dolkhaat(Memorandum) va pia(submit) uh hi. Hiai dolkhaat pen laibuta(booklet) a bawl in amin(title) ding in, “Reunification of the Chin people of India and Burma under one country” chi uh hi. Dolkhaat ah Pu T.Goukhenpau (President) leh Pu S.Vungkhawm (Chief Secretary) in suai kaai uh hi. Dolkhaat sung a thutun tuamtuam tampi’ lak ah point 3na, “THE PEOPLES OF CHIN” ah “Linguistic Survey of India by G. A. Grierson” pansan in India a Zo suante’ lak a recognized tribes 31 te nomenclature “CHIN” nuai a gelhlut (recognized) ding leh amau a a kivahawmna (political status) khat bawlsak ding in India phualpi ah ngen uh hi. New Delhi a makaite’ lungsim kihong lolou hi in mu ua, thagum-thatang leh thauvui- thautang a bawhzui poimawh ahi chih a muhdan uh ahi. Tua ahihman in huchilam a makai ding a lunglut gamsung ah zong uh hi. ding
Pu Tun Kho Pum Baite in ‘CHIN’ min a ‘movement’ pat lunggulh a akisakkholh hun leh PNC in zong tuabang mi makai ding poimawh a, a dawpkual hun kituak hi. Ama’n leng, “Ke’n ma ka kai ding, United Chin Government nuai a ei-le-ei kivaihawm ding” chi hi.
Reference
Thang Ginlun Valte (2013). ”Vaimasate’ sulnung khekhap”, in Thang Ginlun Valte, Thang Biak Sang Ngaihte, Golan Suanzamung Naulak, Chinkhanlun Guite, Pum Za Muan Baite (Eds.), Tun Kho Pum Baite: A tullou lungtup (pp. 93-96). Manjunath: Bangalore


