๐ช๐๐๐ ๐ฏ๐๐๐ ๐ฏ๐๐๐๐ ๐ฏ๐๐๐๐
Chin hnam henkhat erawh chu tlรขng lamah an insawn lo va, Chindwin Valley-ah an awm reng a, a bikin hmun hla tak tak, Gankaw Valley leh Upper Chindwin-a Kale-Kabaw Valley-ah te an awm ta a ni. Vawiin thleng hian an hming hmasa hmanga koh an la ni a, mahse Chin-pun, Chin-me, etc. ang chi suffix hmanga koh an ni a, an hmel hlui tak tak tattoo an neih avangin. Asho pawlte chu a hmaa kan sawi tawh ang khan Upper Chindwin-a an insawn hma pawh khan pawl lian ber berte a angin an inhen darh a. Pandaung Hills-ah an cheng hmasa a, chumi hnuah Irrawaddy Delta, Pegu Yoma, Arakan Yoma-ah te an darh zau ta a; Asho hnam thenkhat phei chuan tuna Bangladesh tia Chittagong Hill Tracks thlengin an thleng a (Lian Uk 1968: 7). Arakan leh Chittagong-ah chuan an hming hlui, โKhyengโ hmanga hriat an la ni reng a ni.
๐ป๐น๐ฐ๐ฉ๐จ๐ณ ๐ฎ๐น๐ถ๐ผ๐ท๐บ ๐ณ๐ฌ๐ฏ ๐ป๐ผ๐จ๐ณ ๐ฒ๐ฏ๐จ๐พ๐ป๐ณ๐จ๐ต๐ฎ ๐ป๐ฌ
Historic evidence atanga a lan dan chuan Chin ho hi โChin Nweโ-a an awm hma loh chuan CHIN tih loh hming dangin an hre lo. Mahse, an ram hmasa ber, Upper Chindwin-a Kale Valley atanga tuilianin a hnawhchhuah hnuah, oral tradition-in a sawi angin emaw, tunlai mithiamte sawi angin Shan-hoin an hneh emaw – Chin-ho chu hnam hrang hrangah an inthen a, hnam hming leh tawng hrang hrang an nei a ni.
Ringhlelhawm lohvin, Chin mipui tam zawk chu tuna Chin State, India rama Mizoram leh Manipur State-a tlangram hmunah te, Bangladesh-a Chittagong Hill Tracts-ah te an insawn a ni. Mahse pawl thenkhat chu kan sawi tawh ang khan an awmna ram hmasa Chindwin Valley-ah an awm reng a, a hnuah chuan tuna Burma rama Sagaing, Maqwi, Pakukko leh Irrawaddy division ang chi hmunah te an darh ta a ni.
Linguistically chuan 1904-a Linguistic Survey of India-in a tarlan dan chuan Chin tawngte hi pawl lian paliah then a ni a, chungte chu Northern, Central, Old Kuki leh Southern te an ni.
- Hmarchhak pawl: Thado, Kamhau, Sokte (Sukte), Siyin (Sizang), 1.1.
Ralte, Paite a ni - Central pawl: Tashon (Tlaisun), Lai, Lakher (Mara), Lushai (Mizo), Bangjogi (Bawmzo), Pankhu
- Hlui-Kuki pawl: Rangkhol, Kolren, Kom, Purum, Hmar, Cha (Chakma) .
- Khawchhak lam pawl: Chin-me, Chin-bok, Chin-pun, Khyang (Asho), Mโro (Khuami), Shendus (Yindu), leh Welaung (Grierson 1904: 67).
Mithiamte chuan a tlangpuiin Chin hnam zinga hnam lian paruk an awm tih an pawm tlangpui a, chungte chu 1) Asho, 2) Chรณ emaw Sho emaw, 3) Khuami emaw Mโro emaw, 4) Laimi, 5) Mizo (Lushai) leh 6) Zomi (Vuson) te an ni 1986: 40-ah a tarlang bawk.
Chin-ho tan chuan โtribal groupโ tih hi khawtlang pawl, chhungkaw tam tak, hnam emaw, thlah tam tak emaw, sal, innghahna nei te nena inzawmkhawmna khawtlang pawl a ni. ๐ช๐ฏ๐ฐ๐ต ๐ฐ๐ซ๐ฌ๐ต๐ป๐ฐ๐ป๐ ๐๐จ๐พ๐ต๐ฏ๐ฐ๐ต
emaw, mi hriat loh adopted emaw a ni thei bawk. Phรชn dangin sawi ila, pi leh pute inang pawl pakhatin hmun khatah an awm dun a, Chindwin Valley-a an awmna hmun hmasa ber chu Laimi hnam a nih hnuah, entirnan, an awmna siamtu pawl thlahte aแนญanga siam a ni Lai-lung-ah, Chindwin Valley chhuahsan tura nawr a nih hnuah. Chutiang chuan Chin ngaihdan anga โtribeโ tih hian pi leh pute inang lo emaw, chhungkaw inzawmna inang emaw a kawk lo va, hnam khat, hmun khata awm, khawtlang pawl pakhat a kawk zawk a ni. A hmingin a sawi angin, Chin-ho zinga hnam hrang hrangte hian ram neitu nihna (geographical ownership) an tilang zawk a; entirnan, Asho tih awmzia chu โplain dwellersโ tihna a ni a, Cho tih awmzia chu โkhawthlang lam miโ tihna a ni a, Khuami hi โnative peopleโ tia lehlin theih a ni a, Laimi tih awmzia chu โLai-lung thlahโ emaw, โcentral peopleโ tihna a ni, Stevenson-a (1943)-a sawi dan chuan it, Zomi emaw Mizo emaw hi โhmar lam miteโ tihna a ni a, a dangte pawh a ni. Chuvangin tribal pawl hi inthenna thumal a ni lo va, Chin-ho chu pawl hrang hranga an inthen dan chauh a ni a, an ram hmasa Chindwin.: areas and the people whose
Hun a kal zel a, hnam hrang hrangte chuan anmahni hnam tawng leh identity an siam zauh zauh a, chu chu Khua-hrum biakna ritual system hmangin an inzawm khawm ta a ni. Pawl hrang hrangte inbiakpawhna a harsat avangin tualchhung tawng hrang hrang leh nunphung hrang hrang a lo thang zauh zauh a. He level of group hi sub-tribal group, a nih loh leh Chin tawngah Tual community tia sawi theih a ni. Tual khawtlang hi chhungkua emaw, chi khat emaw atanga bul tan a ni tlangpui a, khaw khata awm an ni. Amaherawhchu, khawtlรขng a lo lian chhoh zรชl a, mi thar an pun chhoh zรชl chuan, an vรชngtu pathian, Khua-hrum an tih chu an biak hunah Tual khua thu bul chu an insem vek a, mahse, satellite-a chenna hmun leh khua an din bawk ang. Tual khawtlang nunphung hi a dawta bung dangah ka chhui dawn a ni. Hetiang chi sub-tribal group, a nih loh leh Tual community hi chief pakhat emaw, hnam patriarch emaw leh a thlahte hian an awp tlangpui a. Entirnan, Laimi hnam zinga Lautu pawl chu Lian Chin hnamin an awp a, Bawinu lui chu an vengtu Khua-hrum atan an bia a ni. Lautu khawtlang zawng zawng – khaw sawm leh panga vel – chuan an principle khua Hnaring Tual chu an hmang dun a. Chutiang bawkin Laimi hnam Zophei pawlah pawh khaw sawmhnih chuang zetin an khaw lian ber Leitak-a Tual biakna chu an insem a, chutiang bawkin.
Tual khawtlรขng hrang hrangte pawimawhna chu, anmahni tualchhรปng แนญawngkam hman (local spoken dialect) siam chhuak mah se, hla emaw, epic emaw an phuah hunah โmother tongueโ tribal dialect inang an hmang vek a ni. Entirnan, Laimi hnam zingah hian sub-tribal Zophei, Senthang, Lautu, etc. engemaw zat an awm a, heng pawl zawng zawng hian anmahni local spoken dialect an nei vek a; แนญhenkhat chu Lai แนญawng hman ber nรชn an danglam hle. Mahse an group-a, hnam hla leh epic, Hla-do, Hla-pi leh a dangte an tih hian, anmahni ang chi zawng zawng hian an nu tawng, Lai tawng an hmang a, chutah chuan an sa thin. Mahse, inbiakpawhna harsatna avang hian inzawmna hnai tak neia inhriatna,
tribal group-te chu an chak tawh lo va, a chang chuan
Tual community-oriented sub-tribal group emaw clan identity emaw hmangin an thlak a ni. Chuvang chuan British administrator-te chuan Bung 3-naa kan hmuh angin, โCircle Administrationโ an tih ang chi, sub-tribal group-te Tual community chu a bulpui ber atan an hmang ta a ni. ๐ฏ๐น๐ฐ๐จ๐ป ๐ป๐ผ๐น๐ป๐ฌ
1 Chinlungโ tih thumal hi Chin mithiam tam zawkin a tir atangin an hmang nasa hle a. J. Shakespear-a 1912, pp. 93-94-ah en rawh; B. S. Carey leh H. N. Tuck te chuan 1976 [1896], p. 142 a ni a; N. E. Parry-a chuan 1976 [1932] a ni.
2 Chin mipuite inpumkhat lehna: Paite National Council-in On Country hnuaia India leh Burma Chin mipuite inpumkhat lehna tura India Prime Minister hnena Memorandum a thehluh (Imphal, Manipur: Azad Printing, 1960). He memorandum hi T. Goukhenpau, President leh S. Vungkhom, Chief Secretary, Paite National Council-in an ziak a ni.
3 Burmese tawngah chuan ๐ฒ leh ๐ฏ inkawp chu ๐ช๐ tiin kan lam thin.
4 Pa Vincenzo Sangermano, Burma Empire(Westminster: Archibald and Co., 1833; tihchhuah leh, Bangkok: White Orchid Press, 1995), John Jardine-aโn chiang taka a lo sawifiah tawh angin, Sangermano-aโn โJoโ tia a sawi chu Chin hnam Zomi hnam โJoโ pawl ni lovin, Upper Chindwin-a Gankaw Valley luahtu โYawโ mite an ni. He point bik hi mithiam tam takin an hrilhfiah dik lo a, a bik takin Zomi mithiamte chuan Vum Kho Hau leh Sing Kho Khai te pawhin an hrilhfiah dik lo a, a chang chuan an hre chiang hle. Entirnan, Vum Kho Hau chuan a lehkhabu Profile of Burma Frontier Man-ah, โHmanlai atang tawhin Zo (Jo, Yaw) kan inti thinโ tiin a ziak a. He thudik hi Father V. Sangermano-a chuan kum 1783-a Ava-a a hmunpui a siam aแนญang khan fak takin a lo ziak tawh a ni.’ (1963: 238)] tih a ni.
5 Than Tun leh Gordon Luce-a te hi hmรขn lai Burma chanchin zirna lama mithiam lar ber anga ngaih an ni.
6 A Zo History-ah Vumson-a chuan โChin chenna hmun la awmte chu tun thlengin Chindwin Valley-ah hian hmuh tur a la awm reng a niโ tiin a sawi a. Monywa atanga hla vak lo Sibani khua atanga mel hnih vela hlaah Chin ritual ground a awm a. Hriatrengna lung hi, hun hmasa lamah chuan feet sawm leh pathum (4.3 m) vel a sang a ni a, mahse tunah chuan a lan chhuah avangin a chhe ta a ni. Burma mite chuan Chin paya emaw Chin pathian emaw an ti thin.
7 โKaleโ tih thumal hi Khalei tawng Burmanized version a ni. Burmese tawnga Kale emaw Khale emaw awmzia tak tak chu โNaupangโ tih a ni a, hei hian geographical name atan awmzia a nei lo. Linguistic study chuan Chin hnam dan anga tuilian chanchin an sawi chu a nemnghet a, chubakah Kale Valley tih hming bulpui ber pawh a nemnghet bawk.
8 M. Kipgen-a sawi dan chuan banyan thing chu โlal in hmunahโ a awm a (1996: 40). 9 Hei hi kum 1916-a Saingunvaua (Sai โโNgun Vau) leh a pawlteโn Kabaw phaia Khampat pana an chhuah khan a thleng tak tak niin an sawi a, chutah chuan hrilhlawkna hlui hlen chhuah tumin khaw thar an siam a ni. Khampat hi vawi khat chu Kale-Kabaw Valley-a Chin khawtlang hmunpui a lo ni leh ta a, Kale-Kabaw Valley-a cheng zinga a chanve aia tam chu Chin an ni. Lal Thang Lian 1976: 87-89 en rawh.
10 B. S. Carey hi kum 1794-a India ram Serampore-a English Baptist missionary lar tak Dr William Carey-a fapa upa ber a ni.



